• Γράφει ο Κώστας Γ. Τσικνάκης

Πριν από λίγες μέρες ήταν η επέτειος γέννησης του ποιητή Νίκου Γκάτσου. Τα άρθρα που έχουν δημοσιευτεί για τη ζωή και το έργο του ανέρχονται σε εκατοντάδες και συνεχώς πολλαπλασιάζονται. Ωστόσο, όπως επισημάνθηκε και σε ένα προηγούμενο κείμενο, λιγοστές πληροφορίες διαθέτουμε για τα παιδικά χρόνια του αλλά και για το πώς ήλθε σε επαφή με τη λογοτεχνία της εποχής του.

Θυμίζω ότι γεννήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου 1911 στα Χάνια Φραγκόβρυσης (Κάτω Ασέα) της Αρκαδίας και πέθανε στην Αθήνα στις 12 Μαΐου 1992. Προερχόταν από αγροτική οικογένεια.

Σε μικρή ηλικία έχασε τον πατέρα του και μεγάλωσε με τη μητέρα και την αδελφή του. Στο χωριό του τέλειωσε το Δημοτικό και το Γυμνάσιο στην Τρίπολη. Το φθινόπωρο του 1929, όταν εισήχθη στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όλη η οικογένεια εγκαταστάθηκε πλέον μόνιμα στην Αθήνα. Τακτικά, ωστόσο, επισκεπτόταν τον γνώριμο τόπο που είχε αποχωριστεί.

Για τις κινήσεις του Νίκου Γκάτσου στα φοιτητικά του χρόνια, χάρη σε άρθρα που έχουν δημοσιευτεί τις τελευταίες δεκαετίες, οι πληροφορίες μας έχουν αυξηθεί. Τα πρώτα χρόνια φοίτησής του στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών παρακολουθούσε συστηματικά τα μαθήματα. Ξεχωριστό ενδιαφέρον έδειχνε για τις παραδόσεις του Ιωάννη Συκουτρή.

Παράλληλα, γράφτηκε στον «Ακαδημαϊκό Όμιλο», ένα φοιτητικό σωματείο που λειτουργούσε τα χρόνια 1925-1936 στη Φιλοσοφική Σχολή και απέβλεπε στην επικράτηση των ιδεών του δημοτικισμού. Αρκετοί από τους φοιτητές και φοιτήτριες της Σχολής ήταν μέλη του. Για μικρό χρονικό διάστημα, μάλιστα, διετέλεσε μέλος και του Διοικητικού Συμβουλίου.

Ακόμη, παρακολουθούσε ανελλιπώς όσα λογοτεχνικά περιοδικά κυκλοφορούσαν και διάβαζε τα έργα αρκετών νέων συγγραφέων, όπως της Λιλίκας Νάκου και του Θράσου Καστανάκη.

Στις αρχές του 1931 μαζί με αρκετούς συμφοιτητές του, ορισμένοι από τους οποίους ανήκαν στον κύκλο του Ιωάννη Συκουτρή, αποφάσισαν την έκδοση λογοτεχνικού περιοδικού. Επιθυμούσαν, μέσω του εντύπου, να καταθέσουν τη δική τους συμβολή στα λογοτεχνικά πράγματα.

Το μηναίο λογοτεχνικό περιοδικό είχε τον τίτλο «Ορίζοντες» και εκδιδόταν στον Πειραιά. Στον υπότιτλό του αναγραφόταν ότι αποτελούσε «Περιοδικό των νέων και της τέχνης». Μας είναι γνωστά τρία τεύχη του της περιόδου από τις 15 Απριλίου ώς τις 15 Ιουνίου 1931. Η έκδοση, έκτοτε, φαίνεται ότι διακόπηκε.

Οι «Ορίζοντες», παρότι είχαν βραχύβιο βίο, είναι από τα αξιοπρόσεκτα λογοτεχνικά έντυπα του Μεσοπολέμου. Κι αυτό γιατί στις σελίδες του έχουν δημοσιευτεί αξιόλογα κείμενα (διηγήματα, ποιήματα, κριτικά άρθρα). Συντάκτες τους ήταν αρκετοί, νέοι κατά κανόνα, διανοούμενοι.

Ώς τα μέσα της δεκαετίας του 1980 η βιβλιογραφία θεωρούσε ότι ο Νίκος Γκάτσος έκανε την πρώτη εμφάνισή του στα γράμματα στα τέλη του έτους 1931. Πιο συγκεκριμένα, στο τεύχος 119-120 του περιοδικού «Νέα Εστία», που κυκλοφόρησε το διάστημα 1-15 Δεκεμβρίου 1931, είχε δημοσιεύσει ποίημά του, με τον τίτλο «Της μοναξιάς». Στο ίδιο περιοδικό αλλά και σε άλλα λογοτεχνικά έντυπα της Αθήνας, του Πειραιά και της Θεσσαλονίκης συνέχισε, τα επόμενα χρόνια, να δημοσιεύει ποιήματα σε παραδοσιακό στίχο αλλά και κριτικά άρθρα του.

Η παραπάνω εικόνα για τον ποιητή ανατράπηκε ύστερα από σχετική έρευνα που πραγματοποίησε ο υποφαινόμενος. Όπως διαπιστώθηκε, είχε προηγηθεί το διήγημά του, με τον τίτλο «Ένας ασήμαντος άνθρωπος». Δημοσιεύτηκε στο δεύτερο τεύχος του νεανικού λογοτεχνικού περιοδικού «Ορίζοντες», που κυκλοφόρησε στις 15 Μαΐου 1931. Αυτό πλέον θεωρείται, με βάση τα ώς τώρα δεδομένα, ότι αποτελεί το πρώτο δημοσίευμά του.

Ο Νίκος Γκάτσος, τότε, δεν είχε ακόμα κλείσει τα είκοσι χρόνια του. Στο διήγημα, που καταλαμβάνει έκταση πέντε σελίδων, περιγράφονται οι σκέψεις που διακατέχουν τον οδοντογιατρό Καράλη, ύστερα από έναν άτυχο έρωτά του. Παρότι πρωτόλειο, είναι ευδιάκριτα τα θέματα που θα απασχολήσουν εντονότερα τον νεαρό διανοούμενο μεταγενέστερα. Ιδιαίτερα αποκαλυπτικοί, ως προς το ζήτημα, είναι οι στίχοι που δημοσιεύονται σε κάποιο σημείο του διηγήματος.

Ας μου επιτραπεί, στο σημείο αυτό, να περιγράψω τις συνθήκες κάτω από τις οποίες βρέθηκε και εκδόθηκε το σημαντικό αυτό, πρώτο κείμενο του Νίκου Γκάτσου.

Την περίοδο 1983-1984, στη διάρκεια της έρευνάς μου για την καταγραφή του ελληνικών νεανικών εντύπων του Μεσοπολέμου, στο πλαίσιο του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, εντόπισα και αποδελτίωσα το περιοδικό «Ορίζοντες». Η παρουσίασή του συμπεριλήφθηκε στο βιβλίο μου: «Ελληνικός νεανικός τύπος (1915-1936). Καταγραφή» (Αθήνα, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, 1986).

Για δεύτερη φορά έγινε αναφορά στη συνεργασία του Νίκου Γκάτσου με το περιοδικό «Ορίζοντες» στο άρθρο που δημοσίευσα με τον τίτλο «Ένα άγνωστο άρθρο του Νικόλα Κάλας», στο τεύχος 12 του λογοτεχνικού περιοδικού «Πλανόδιον», που κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 1990. Στο συγκεκριμένο άρθρο αναδημοσίευα και σχολίαζα ένα αθησαύριστο άρθρο του γνωστού ποιητή και κριτικού, που επίσης είχε συνεργαστεί με τους «Ορίζοντες», υπογράφοντας ως Μ. Σπιέρος.

Αλλά και τα χρόνια που ακολούθησαν, παρότι είχε επισημανθεί η συνεργασία του Νίκου Γκάτσου με το νεανικό λογοτεχνικό περιοδικό «Ορίζοντες», κανένας δεν ασχολήθηκε με το ζήτημα.

Τελικά, το αθησαύριστο διήγημα, αναδημοσιεύτηκε με επιμέλειά μου στο τεύχος 22 της περιοδικής έκδοσης «Στιγμή. Εκδόσεις-Τυπογραφείο. Κατάλογος», που κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του έτους 2000. Πλαισιωνόταν από ένα σημείωμά μου για τη δραστηριότητα του ποιητή τα φοιτητικά του χρόνια και αδρομερή παρουσίαση του λογοτεχνικού περιοδικού «Ορίζοντες». Η δημοσίευση έκλεινε με ένα ωραίο σχέδιο της Εύης Τσακνιά.

Λίγο πριν από την κυκλοφορία του «Καταλόγου», αντιλαμβανόμενος ο Αιμίλιος Καλιακάτσος, εκδότης της «Στιγμής», τη μεγάλη σημασία που είχε για την έρευνα ο εντοπισμός και η έκδοση του διηγήματος, επέτρεψε την προδημοσίευσή του, στις 16 Ιανουαρίου 2000, στην εβδομαδιαία εφημερίδα «Το Βήμα της Κυριακής».

Η έκδοση του διηγήματος «Ένας ασήμαντος άνθρωπος» προκάλεσε εντύπωση. Κι αυτό γιατί ανατρέπονταν όσα γνωρίζαμε για τα πρώτα βήματα του ποιητή. Ο Νίκος Γκάτσος, όπως αποκαλυπτόταν, δεν είχε ξεκινήσει γράφοντας και δημοσιεύοντας ποιήματα αλλά ως πεζογράφος. Στις μεγάλες αρετές του, όπως εμφανίζονταν στο συγκεκριμένο διήγημα, αναφερόταν συχνά, σε ιδιωτικές συζητήσεις, ο Στυλιανός Αλεξίου.

Η γνωστή ιταλίδα μελετήτρια της νεοελληνικής λογοτεχνίας Μαρία Καρακάουζι εντυπωσιάστηκε μόλις διάβασε την αναδημοσίευση του διηγήματος. Από φωτοτυπία των «Οριζόντων» που έλαβε την άνοιξη του 2000, φρόντισε να το μεταφράσει και να το σχολιάσει σε ιδιαίτερο άρθρο της, που δημοσίευσε αργότερα σε αφιερωματικό τόμο: Maria Caracausi, «“Un uomo insignificante”. Un racconto di Nikos Gatsos», «Alle gentili arti ammaestra». Studi in onore di Alkistis Proiou, a cura di Angela Armati – Marco Cerasoli – Cristiano Luciani (Roma, Dipartimento di filologia greca e latina. Sezione bizantino-neoellenica, Università di Roma La Sapienza, 2010).

Το περιοδικό «Ορίζοντες», στην έκδοση του οποίου συνέβαλε ο Νίκος Γκάτσος και όπου δημοσίευσε το διήγημά του, ήλθε ξανά στο προσκήνιο τα επόμενα χρόνια. Αποδελτιώθηκε και συμπεριλήφθηκε στο θεμελιώδες έργο, που εκδίδεται κάτω από την εποπτεία του Χ. Λ. Καράογλου και της ερευνητικής ομάδας του, με τον τίτλο «Περιοδικά λόγου & τέχνης (1901-1940). Αναλυτική βιβλιογραφία και παρουσίαση. Τόμος Δεύτερος. Αθηναϊκά περιοδικά (1926-1933)» (Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2002). Στο σχετικό λήμμα, μεταξύ των άλλων συνεργατών του εντύπου, καταγράφεται και ο Νίκος Γκάτσος και επισημαίνεται η πρώιμη πεζογραφική εμφάνισή του.

Η μελέτη των νεανικών περιοδικών επιφυλάσσει αρκετές συγκινήσεις σε όσους ασχολούνται με αυτά. Δεν είναι μικρό πράγμα να εντοπίζεται το πρώτο δημοσιευμένο κείμενο ενός σημαντικού ποιητή. Ποτέ, ωστόσο, δεν πρέπει να είμαστε βέβαιοι για το τέλος οποιασδήποτε έρευνας. Ο Νίκος Γκάτσος φαίνεται ότι παραμένει ανεξάντλητος σε εκπλήξεις.

The following two tabs change content below.

ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

O Kώστας Γ. Tσικνάκης είναι ιστορικός. Εργάζεται στο Iνστιτούτο Ιστορικών Eρευνών του Eθνικού Iδρύματος Eρευνών. Έχει δημοσιεύσει βιβλία, μελέτες και άρθρα για τη μεσαιωνική και τη νεότερη ελληνική ιστορία.


Πηγή: timesnews.gr