• Γράφει ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΤΡΥΦΤΟΣ
  • Ιστορικός

Κατά τον 19ο αιώνα στην Ευρώπη αλλά και στην δυτική πλευρά της Ασίας κυριαρχούσαν μεγάλες πολυεθνικές, απολυταρχικές αυτοκρατορίες-βασίλεια. Παραδειγματικά υπήρχαν, η Ρωσική αυτοκρατορία, η Αυστριακή, το Βασίλειο της Πρωσίας και η Οθωμανική αυτοκρατορία. Οι απολυταρχίες του 19ου αιώνα ήταν εναντίον σε πάσης φύσεως μορφής πολιτικού φιλελευθερισμού. Τα κοινοβούλια, οι εκλογές, τα συντάγματα, οι συνελεύσεις και οποιοιδήποτε άλλο στοιχείο παρόμοιο, το οποίο γεννήθηκε μετά την έναρξη της Γαλλικής Επανάστασης αποτέλεσε απειλή για τους ισχυρούς μονάρχες.

Τα κόμματα και η δημιουργία τους ήταν επίσης στοιχεία ενός ριζοσπαστικού φιλελεύθερου κινήματος κυρίως στην Ευρώπη, τα οποία δειλά δειλά άρχισαν να εμφανίζονται στις πολιτικές σκηνές των νεοσύστατων εθνικών κρατών. Το κράτος έπρεπε να λειτουργεί ενιαία και η κοινωνία να ποικίλει έτσι ώστε να υπάρξουν τα κόμματα. Η μεταεπαναστημένη Ελλάδα γνωρίζει τυπικά και δυναμικά την δημιουργία των πρώτων πολιτικών κομμάτων από την αμέσως κιόλας ανεξαρτητοποίηση και απελευθέρωση των πρώτων εδαφών της Πελοποννήσου, στις πρώτες κιόλας Εθνοσυνελεύσεις του νεοσύστατου επαναστατημένου από τον οθωμανικό ζυγό, ελληνικού κράτους.1 Τα εκάστοτε κόμματα που δημιουργήθηκαν ήταν εκείνα τα οποία είχαν την υποχρέωση να εκφράσουν την ίδια την ελληνική κοινωνία. Μια κοινωνία που καθίσταται σύνθετη ως προς την πεποίθηση ότι αποτελείται από διαφορετικές, ιδέες, απόψεις και συμφέροντα.

Όταν εμφανίστηκαν τα κόμματα στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, λειτουργούσαν καθαρά με πελατειακές σχέσεις. Συνέβαλαν δηλαδή στην ικανοποίηση των συμφερόντων της κοινωνίας με τα οποία συμφέροντα ήταν οι ίδιοι οι κομματάρχες συνδεδεμένοι αυτό κιόλας λόγω του ότι τα κόμματα εξέφραζαν τα χαρακτηριστικά του κράτους, δεν είχαν ονόματα. Οι θιασώτες του Κοινοβουλευτισμού (πχ Α. Μαυροκορδάτος) πρότειναν συνεχώς μεταρρυθμίσεις και αλλαγές στα κόμματα. Ενώ οι υποστηρικτές του Πολιτικού Ανορθολογισμού (πχ Ν. Καζάζης) θεωρούσαν πως πρέπει να υπάρχει ένα κόμμα και είχαν αντικοινοβουλευτικές απόψεις. ‘Έτσι στο πρώτο ξεκίνημα τους τα κόμματα στην Ελλάδα αποτέλεσαν ξεκάθαρα πελατειακές ενώσεις (πχ Κ. Δεληγιάννης), εξυπηρετούσαν φιλοδοξίες των αρχηγών τους (πχ Ι. Κωλέτης) και συνήθως ήταν όργανα των μεγάλων δυνάμεων. Ήταν δηλαδή συνασπισμοί χωρίς κάποια συγκεκριμένη πολιτική ιδεολογία. Ο απώτερος σκοπός τους ήταν να ικανοποιήσουν τα συμφέροντα της κοινωνίας και να επηρεάζουν συχνά τον βασιλιά Όθωνα.2 Τα πρώτα ελληνικά κόμματα δηλαδή εμφανίστηκαν ως φατρίες αρχικά από το 1821 έως και την Καποδιστριακή περίοδο. Οι φατρίες αποτέλεσαν τις ρίζες των κομμάτων στην προεπαναστατική κοινωνία. Οι φατρίες στην Πελοπόννησο ενώθηκαν με τους εύπορους και κοινωνικά ισχυρούς Έλληνες (κοτζαμπάσηδες) και σχημάτισαν έτσι τα κόμματα. Η φατρία του Μαυροκορδάτου και η φατρία του Ζαΐμη, ενώθηκαν με την φατρία του Μιαούλη και δημιούργησαν έτσι ένα κόμμα. Ενώ η φατρία του κοτζαμπάση Δεληγιάννη σχημάτισε ένα κόμμα και γι αυτό το λόγο παρέμεινε.3

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 αποτέλεσε μια νόθα κατάσταση σχετικά με την δημιουργία των πρώτων κομμάτων. Πιο συγκεκριμένα είχε δημιουργηθεί ένα πολιτισμικό σχίσμα, μεταξύ των αμόρφωτων κλεφτών και αρματολών και των μορφωμένων λογίων που έρχονταν από το εξωτερικό(πχ Φαναριώτες). Οι τελευταίοι (πχ Μαυροκορδάτος και Θ. Νέγρης) είχαν ζήσει στο εξωτερικό και προσπάθησαν να μεταλαμπαδεύσουν τις ιδέες των θεσμών, των συνταγμάτων και των νόμων. Οι τότε Έλληνες του εξωτερικού δεν είχαν και την καλύτερη αντιμετώπιση από τους ντόπιους, ακριβώς για τον λόγο ότι εξήγαγαν τις ιδέες διαμόρφωσης πολιτικών κομμάτων και την αυτή καθ αυτή λειτουργία βάσει καταστατικού κλπ. Η ελληνική προκαπιταλιστική, επαναστατημένη κοινωνία ήταν αδύνατον να φτιάξει κόμματα. Όσα λοιπόν κόμματα πρωτοεμφανίστηκαν δεν ήταν απαραίτητο ότι λειτουργούσαν και σωστά, αλλά σίγουρα με πελατειακά δίκτυα. Ήταν δηλαδή ενώσεις χωρίς καταστατικό, χωρίς ιδεολογική βάση, χωρίς πολιτικό περιεχόμενο και χωρίς οργάνωση. Ενώσεις που λειτουργούσαν με τις δυαδικές συμβάσεις πάτρωνα – πελάτη. Δηλαδή μια σχέση δύο προσώπων που εκφραζόταν μέσω της επικοινωνίας και τα οικονομικά του καθενός. Άνισες αλλά σταθερές σχέσεις μεταξύ αυτών των δύο, οι οποίες ρυθμίζονται συχνά με έναν τελετουργικό τρόπο και γι αυτό έχουν διάρκεια. Ο ένας προσπαθούσε να ικανοποιήσει τις βασικές ανάγκες του άλλου, έτσι λειτουργούσε το πελατειακό σύστημα των κομμάτων. Η πελατειακή σχέση γενικά ακόμα και σήμερα έχει να κάνει με την τοπικότητα και την τοπική κλίμακα.4

Όμως ως χαρακτηριστικό των πρωτοεμφανιζόμενων ελληνικών κομμάτων δεν μπορούμε να υπολογίσουμε μόνο το σύστημα των πελατειακών σχέσεων, αλλά και την ηγεσία τους. Τα αρχηγικά κόμματα είναι εκείνα τα οποία χαρακτηρίστηκαν έτσι από τους σύγχρονους επιστήμονες με σκοπό να τονίσουν την κύρια επιρροή και δράση του αρχηγού τους σε αυτά. Παρ όλα αυτά έχουν δημιουργηθεί κριτικές ως προς αυτόν τον ορισμό «αρχηγικά» για τα κόμματα. Τα πρώτα κόμματα δεν ήταν αρχηγικά υποστηρίζουν άλλοι επιστήμονες αλλά και ούτε κόμματα μαζών. Η επανάσταση του 1821 είχε φέρει πολύ μεγάλες κοινωνικές κινητικότητες. Ένας κλέφτης λόγου χάρη που ξεκίνησε το 1821, ακριβώς μετά την επανάσταση θα αποκτούσε φήμη αναγνώριση και ίσως γίνονταν αρχηγός κόμματος (πχ Θ. Κολοκοτρώνης-Ρωσικό κόμμα). Το ίδιο θα μπορούσε να γίνει ένας διανοούμενος λόγιος Έλληνας του εξωτερικού λόγω του πνευματικού του κύρους (πχ Μαυροκορδάτος- Αγγλικό κόμμα). Ακόμα και την ίδια θέση αρχηγού κόμματος θα μπορούσε να έχει ένας υψηλού κοινωνικού κύρους οικογένειας προεστών με μεγάλη ισχύ (πχ Κωλλέτης – Γαλλικό κόμμα).5

Ένα άλλο χαρακτηριστικό για τα πρώτα ελληνικά κόμματα που έχει δοθεί από τους μελετητές είναι ο όρος «ξενικά». Με αυτόν τον χαρακτηρισμό μπορούμε να αντιληφθούμε πως τα εν λόγω κόμματα ήταν κατευθυνόμενα. Η θεωρία αυτή συνάδει με τους τίτλους που είχαν δοθεί στα εκάστοτε πολιτικά κόμματα πχ Γαλλικό ,Ρωσικό, Αγγλικό. Τα κόμματα στην ουσία δεν εξυπηρετούσαν απόλυτα τα συμφέροντα των χωρών που υποτίθεται πως τιτλοφορούσαν. Συγκεκριμένα οι ξενικοί χαρακτηρισμοί των κομμάτων ήταν καθαρά επιφανειακοί και εικονικοί . Επικρατούσε μεν μια θεωρία ότι το πολιτικό προσωπικό στην Ελλάδα θα εξυπηρετούσε τα ξένα συμφέροντα αλλά στην ουσία δεν συνέβη κάτι τέτοιο διότι οι άνθρωποι που επαναστάτησαν το 1821 δεν μπορούσαν να ξεπουλήσουν αυτό που έκαναν ώστε μετά να υπηρετήσουν μια ξένη δύναμη. Για παράδειγμα ανώτατα διπλωματικά όργανα της Γαλλίας είχαν προτείνει στον Μαυροκορδάτο να εξυπηρετήσει σε κάποιο διάστημα τα συμφέροντα της χώρας τους παρά στον Κωλλέτη ο οποίος θεωρούνταν αρχηγός του Γαλλικού κόμματος. Όπως επίσης ο Θ. Κολοκοτρώνης ήταν εκείνος ο οποίος από τους πρώτους υπογράφει την προστασία της Ελλάδας από την Αγγλία, κι ας ήταν ο αρχηγός του Ρωσικού κόμματος. Δεν μπορούμε δηλαδή να πούμε με βεβαιότητα ότι τα συγκεκριμένα κόμματα εξυπηρετούσαν συμφέροντα των ξένων κρατών.6

Συνοψίζοντας λοιπόν μετά τους προπάτορες των πρώτων ελληνικών κομμάτων, έχουν διαμορφωθεί στο τότε πολιτικό σκηνικό της βασιλείας του Όθωνα τρία βασικά κόμματα. Το Γαλλικό, το Ρωσικό και το Αγγλικό. Τα κόμματα αυτά θα αρχίσουν να έχουν σημαντικό λόγο ύπαρξης και θα φύγουν όχι όμως ολοκληρωτικά από το σύστημα των πελατειακών σχέσεων, όταν έρθουν στην ζωή της νεότερης μεταεπαναστατημένης και οθωνικής Ελλάδας τρία βασικά ζητήματα. Τα ζητήματα αυτά ήταν το Εκκλησιαστικό, η επεξεργασία των επανακτημένων εθνικών γαιών και το ζήτημα του αλυτρωτισμού και της Μ. Ιδέας. Έτσι τα κόμματα θα αρχίσουν να διαφοροποιούνται επί της ουσίας, να αποκτούν συγκεκριμένη ιδεολογία και πολιτικό υπόβαθρο. Η επίλυση των τριών αυτών σημαντικών ζητημάτων όμως θα συμβάλει στην παρακμή και διάλυσή τους, πράγμα που επιβεβαιώνει την μη λειτουργικότητα και την μη οργάνωση από τη αρχή της δημιουργίας τους.7



Πηγή: timesnews.gr